वैदिक सनातन परम्परालाई अनुसरण गर्ने पूर्वीय सभ्यतामा 'गुरु' को स्थान सर्वोच्च र अद्वितीय छ । हरेक वर्ष आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने 'गुरुपूर्णिमा' आफूलाई शिक्षा, दीक्षा र जीवन-दर्शन सिकाउने गुरुहरूप्रति श्रद्धा सुमन अर्पण गर्ने अत्यन्तै पवित्र दिन हो । मातापिताले हामीलाई भौतिक शरीर दिन्छन्, तर त्यस शरीरलाई ज्ञान, संस्कार र विवेकले सिँगारेर पूर्ण मानव बनाउने काम गुरुले गर्दछन् ।
यस लेखमा गुरुपूर्णिमाको महत्त्वलाई शास्त्रीय सन्दर्भसहित प्रस्तुत गरिएको छ।
'गुरु' शब्दको शास्त्रीय अर्थ
'गुरु' शब्द दुई अक्षर 'गु' र 'रु' मिलेर बनेको छ । संस्कृत व्याकरण र शास्त्रअनुसार यसको अर्थ अत्यन्तै गहन छ । गुरुगीतामा गुरुको शाब्दिक अर्थ यसरी स्पष्ट पारिएको छ:
गुशब्दस्त्वन्धकारः स्यात् रुशब्दस्तन्निरोधकः। अन्धकारनिरोधित्वाद् गुरुरित्यभिधीयते॥
(अर्थात्, 'गु' शब्दको अर्थ अन्धकार हो र 'रु' शब्दको अर्थ त्यसको निरोधक वा नाशक हो। अज्ञानरुपी अन्धकारलाई नाश गरेर ज्ञानको उज्यालो छर्ने हुनाले नै उनलाई 'गुरु' भनिएको हो।)
अज्ञानको कारणले गर्दा मानिस सत्य र असत्य छुट्याउन नसक्ने हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा ज्ञानको ज्योति बालेर सही मार्ग देखाउने महान् व्यक्ति नै गुरु हुन् ।
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया। चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
(अर्थात्, अज्ञानरुपी अन्धकारले दृष्टिविहीन भएको मेरो ज्ञानचक्षुलाई ज्ञानरूपी गाजलको सलाईले खोलिदिने ती सद्गुरुलाई नमस्कार छ।)
गुरुको महिमा र सर्वोच्चता
सनातन धर्ममा गुरुलाई साक्षात् ईश्वरको रूप मानिएको छ । गुरुविना ज्ञान सम्भव छैन र ज्ञानविना मुक्ति सम्भव छैन । ब्रह्माले जसरी सृष्टिको निर्माण गर्छन्, गुरुले त्यसैगरी शिष्यको चरित्र निर्माण गर्छन् । विष्णुले जसरी पालनपोषण गर्छन्, गुरुले शिष्यको ज्ञानको रक्षा गर्छन् र शिवले जसरी संहार गर्छन्, गुरुले शिष्यभित्रका दुर्गुणहरूको संहार गर्छन् ।
यसै शाश्वत सत्यलाई यसरी गाइएको छ:
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
(अर्थात्, गुरु नै ब्रह्मा हुन्, गुरु नै विष्णु हुन् र गुरु नै भगवान् शङ्कर हुन्। गुरु नै साक्षात् परब्रह्म हुन्, त्यस्ता श्रीसद्गुरुलाई म नमस्कार गर्दछु।)
यस श्लोकले गुरुलाई कुनै साधारण मानिसको रूपमा मात्र नभई साक्षात् परब्रह्म परमात्माको प्रतिमूर्तिको रूपमा स्थापित गरेको छ।
व्यास पूर्णिमाको महत्त्व
आषाढ शुक्ल पूर्णिमालाई 'व्यास पूर्णिमा' पनि भनिन्छ । सनातन धर्मका आदिगुरु महर्षि वेदव्यासको जन्म यही दिन भएको मानिन्छ । महर्षि वेदव्यासले छरिएर रहेको वैदिक ज्ञानलाई सङ्कलन गरी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद गरी चार भागमा विभाजन गरेका थिए । साथै, उनले महाभारत र श्रीमद्भागवतलगायत अठार महापुराणको रचना गरेर मानव जातिलाई अमूल्य ज्ञान-भण्डार सुम्पिएका हुन् ।
उनै महर्षिको सम्मानमा यस दिनलाई व्यास पूर्णिमा भनिएको हो । शास्त्रमा व्यासजीको वन्दना गर्दै भनिएको छ:
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥
(अर्थात्, विष्णुको रूप भएका व्यास र व्यासको रूप भएका विष्णुलाई नमस्कार छ। महर्षि वशिष्ठका वंशज र ब्रह्मज्ञानका भण्डारस्वरूप व्यासजीलाई बारम्बार नमस्कार छ।)
निचोडमा
आजको आधुनिक युगमा शिक्षाको स्वरूप र प्रणाली बदलिएको भए पनि गुरुको महत्त्व र आवश्यकता रत्तिभर घटेको छै न। आज प्रविधि र इन्टरनेटले हामीलाई अथाह 'सूचना' दिन सक्छन्, तर ती सूचनालाई जीवनोपयोगी 'ज्ञान' र विवेकमा रूपान्तरण गर्न एक योग्य गुरुको नै आवश्यकता पर्दछ । गुरुपूर्णिमा वर्षको एक दिन मनाइने उत्सव मात्र नभएर आफ्नो जीवनलाई उज्यालोतर्फ डोर्याउने सम्पूर्ण गुरुहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने जीवनपद्धति नै हो ।
